Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu, việc tuân thủ pháp luật không còn đơn thuần là “đúng luật” hay “sai luật”. Sự kiện “Understanding of Vietnam Culture in Legal Compliance” do AmCham tổ chức tại khách sạn New World Saigon đã mang đến một góc nhìn sâu sắc và thực tế về cách văn hóa địa phương tác động đến việc áp dụng, thực thi pháp luật trong môi trường kinh doanh.
Luật sư Stephen và các diễn giả kỳ cựu đến từ cả khối doanh nghiệp và tư vấn pháp lý đã chia sẻ những kinh nghiệm thực tế cho thấy: để tuân thủ hiệu quả tại Việt Nam, doanh nghiệp cần hiểu cả luật viết và luật “ngầm” – đặc biệt là bối cảnh văn hóa, chính trị và quản trị nội bộ.
Tuân thủ pháp lý không chỉ là “đúng hay sai” – mà còn là “ai, khi nào và ở đâu”
Một trong những thông điệp cốt lõi được nhấn mạnh là: luật pháp tại Việt Nam thường được hiểu và thực thi không phải theo kiểu “đen trắng” như ở các hệ thống pháp luật thông luật (common law), mà thiên về cách diễn giải linh hoạt tùy vào hoàn cảnh, cấp bậc người ra quyết định và mục tiêu chính sách đằng sau điều luật.
“Hiểu luật là chưa đủ. Cần hiểu lý do vì sao luật đó được ban hành – đó là ‘sự thông minh trong chính sách’. Khi nắm được mục tiêu chính sách, doanh nghiệp mới có thể chủ động ứng xử phù hợp và an toàn,” ông Stephen chia sẻ.
Điều này đặc biệt quan trọng với các công ty FDI hoặc doanh nghiệp đa quốc gia – vốn quen với cách tiếp cận pháp lý chặt chẽ, chuẩn hóa theo quốc tế. Tại Việt Nam, việc hiểu cách suy nghĩ, cách hành xử của cơ quan chức năng và khả năng “đọc vị” thông điệp ẩn sau các cuộc kiểm tra, thư mời làm việc hay biên bản là yếu tố then chốt để tránh rủi ro không cần thiết.
Văn hóa trọng thể diện, tôn ti và tránh đối đầu trực diện
Trong bối cảnh văn hóa Á Đông và ảnh hưởng từ hệ thống luật pháp XHCN, việc tuân thủ không chỉ phụ thuộc vào văn bản luật mà còn chịu tác động mạnh từ các yếu tố “mềm” như:
- Tôn trọng cấp bậc và thẩm quyền
- Giữ thể diện cho cả hai bên trong xử lý vi phạm
- Ưu tiên tiếp cận mềm mỏng, tránh đối đầu
- “Không làm sai” quan trọng hơn “làm đúng”
Điều này giải thích vì sao một số doanh nghiệp thường không được khuyến khích phản biện hoặc chất vấn công khai trong các buổi làm việc với chính quyền, mà thay vào đó nên lựa chọn cách “lắng nghe, thấu hiểu và trao đổi riêng khi cần”.
“Người đưa ra quyết định thường không có mặt trong buổi làm việc. Những người bạn gặp chỉ là người ghi nhận, truyền đạt. Do đó, thái độ hợp tác và tôn trọng trong từng chi tiết nhỏ sẽ tạo ra khác biệt lớn về sau,” ông Stephen nhấn mạnh.
Vai trò của General Counsel và mạng lưới pháp lý nội địa
Một trong những điểm đáng chú ý tại sự kiện là vai trò ngày càng quan trọng của bộ phận pháp chế nội bộ (in-house counsel). Khác với luật sư bên ngoài – thường đưa ra tư vấn thiên về lý thuyết hoặc tuân thủ, luật sư nội bộ có thể trở thành người “dịch” giữa quy định pháp luật và thực tế kinh doanh, giúp công ty đưa ra quyết định dựa trên rủi ro chấp nhận được.
“Doanh nghiệp cần luật sư không chỉ hiểu luật, mà còn hiểu mô hình kinh doanh, mục tiêu chiến lược và cách các cơ quan nhà nước vận hành. Đây là kiểu ‘luật sư tích hợp’ (embedded lawyer) – một phần của đội ngũ ra quyết định, không chỉ đơn thuần là người tư vấn,” ông Stephen chia sẻ thêm.
Khi pháp luật thiếu rõ ràng: Lựa chọn vùng an toàn hay dũng cảm tiên phong?
Một tình huống thực tế được nêu ra tại sự kiện là câu chuyện một nhà máy bị than phiền về mùi – dù không có hướng dẫn pháp lý rõ ràng về “ngưỡng mùi”. Doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư 100.000 USD để cải thiện nhưng không biết bắt đầu từ đâu.
Câu hỏi đặt ra là: nếu luật không rõ, doanh nghiệp nên đợi hướng dẫn hay chủ động làm trước rồi chấp nhận rủi ro?
Câu trả lời, theo các chuyên gia, là: hãy xác định ranh giới an toàn (safety zone), phân tích rủi ro – và nếu rủi ro là hành chính, chấp nhận được thì có thể chủ động đi trước. Miễn là không vi phạm nghiêm trọng (criminal breach) và giữ được hồ sơ pháp lý đầy đủ, minh bạch, giải trình được.
Kết luận: Tuân thủ pháp lý tại Việt Nam là một nghệ thuật kết hợp giữa hiểu luật, hiểu người và hiểu bối cảnh
Thông điệp cuối cùng của sự kiện gửi đến cộng đồng doanh nghiệp là: tuân thủ pháp luật tại Việt Nam không thể chỉ dựa vào công cụ pháp lý, mà cần cả kỹ năng, văn hóa và chiến lược.
Công ty Luật TNHH PLF hi vọng bài viết này sẽ giúp doanh nghiệp đảm bảo không chỉ trong việc tuân thủ, mà còn giúp xây dựng chiến lược pháp lý phù hợp với đặc thù hoạt động, môi trường và định hướng phát triển của từng doanh nghiệp. Nếu có bất kì câu hỏi hoặc thắc mắc doanh nghiệp có thể liên hệ với chúng tôi – với 30 phút tư vấn miễn phí ban đầu.
